فلسفه و كاركرد عزاداري امام حسين عليه السلام (1)
بسمه تعالی
فلسفه و كاركرد عزاداري امام حسين عليه السلام
مقدمه
برگزاري مراسم عزاداري در ايام محرم وصفر براي شهداي كربلا ـ به ويژه امام حسين(ع) ـ يكي از سنت هاي ديرينه اي شيعيان بوده و هست ، در گذشته شيعيان هر كدام در گوشه اي از كشور ، شهر و دهات خود به عزاداري پرداخته و در بسياري از جاها در بسياري از زمان ها در اثر خفقان ، ظلم و استبداد جلسات عزاداري در نهايت خفا و احتياط در خانه هاي پس كوچه و زير زميني هاي تنگ و تاريك برگذار مي گرديد كه نه تنها بيگانگان ، بلكه بسياري از دوستان نيز از وجود آن ها به آساني اطلاع پيدا نمي توانستند.
اما امروز كه از طرفي آزادي نسبي به وجود آمده است و برنامه ها به شكل علني تر و با شور و رونق بيشتر برگذار مي گردد و از طرفي بر اثر پيشرفت رسانههاي گروهي و گسترده شدن روابط اجتماعي ودر آمدن جوامع بشري به صورت جامعهاي كوچك، آداب و رسوم هر قوم و ملتي، خواهناخواه در معرض ديد و داوري ديگر اقوام و ملل قرار مي گيرد و بدين ترتيب رفتار و كردار دسته جمعي هر جامعه و ملتي ، براي ديگر جوامع و ملت ها و حتي براي نسل جديد خود جوامع شيعي سوال برانگيز مي شود . نسل جديد وافراد كنجكاو وقتي با سنت هاي مانده از قديم مواجه مي شوند ، در قدم اول ميخواهد به فلسفه و پيشينه ي پيدايش سنتها و هنجارهاي ثابت مذهبي، و در قدم دوم به كاربرد آنها در جامعه و زندگي امروز خود آگاهي پيدا كند تا در پاي بندي و عمل به آنها دچار دغدغه ي خاطر و تشويش فكري نشود و بتواند سرافرازانه از آن دفاع نمايد.
در اين ميان ، مراسم عزاداري امام حسين (ع) به دليل داشتن اهميتي كه بعداً به آنها اشاره خواهد شد، بيش از ديگر سنت هاي مذهبي ، مورد پرسش ، هجمه ي مستقيم و غير مستقيم دشمنان و مخالفان خارجي و داخلي اعم از مسلمانان و غير مسلمانان، افراد و دولت ها قرار گرفته است ، بر اين اساس، هم بر دانشمندان متعهد جامعه ي ما و هم بر نسل جوان و تحصيل كرده و روشن ما است كه براي دفاع و بهينه سازي سنّت عزاداري و گرامي داشت سالگرد شهداي مظلوم كربلا، به گونه اي حركت كنند كه ضمن ارتقاي كمي و كيفي اين مراسم، مورد پذيرش فطرت و خرد جامعه ي جهاني و نسل جديد نيز قرار گيرد.
در همين راستا شايسته است ، هركسي به اندازه توان و استعداد و ظرفيت خود سهمي بردوش گيرد و در جهت ارتقاي سطح معلومات خود و ديگران قدمي به جلو بردارد ، نوشتار حاضرسعي مي كند در حد توان اندك خود و به اندازه ي حوصله و سليقه ي خوانندگان محترم خود در ايام عزاداري و سوگواري امام حسين عليه السلام و ياران با وفايش به برخي از نكات ، فلسفه و اهميت عزاداري اشاره نمايد و اميدوار است با مشاركت دوستان عزيز و تحقيق و بررسي بيشتر خود آنها پيرامون اين مسئله ، گامهاي بزرگتري در جهت تجزيه و تحليل انساني و عقلاني اين سنت مهم برداشته شود، تا خود و نسل جديد ما هر چه بهتر و بيشتر با فرهنگ عاشورا آشنايي پيدا نمائيم.
راجع به فرهنگ عاشورا مطالب فراواني قابل بحث و ارائه است كه هر يكي از ديگري مهم تر اند ولي آنچه به دليل كمبود فرصت و گرفتاري هاي ديگر در اين جا بيشتر مورد دقت و بررسي قرار خواهد گرفت پيرامون فلسفه ي عزاداري ، كاركردهاي عاشورا و علت ماندگاري اين نهضت مقدس در طول نزديك به 1400سال است.
فلسفه ي عزاداري
عزاداري براي امام حسين(ع) و ديگر شهيدان كربلا، مانند بسياري از پديده ها و حقايق ديگر داراي شكل ظاهري و يك روح و معناي باطني است كه روح باطني آن فلسفه و حكمت آن را تشكيل داده و به آن معنا و اهميت ميبخشد، بدون در نظر گرفتن آن، عزاداري چونجسم بي روح و قالبي ميان خالي و بي معنايي خواهد بود كه كارايي چنداني نخواهد داشت و روشن است كه ، اكتفا به شكل ظاهري عزاداري علاوه بر اينكه موجب بسياري از ايرادات و انتقادات دوستان و خودي ها بر آن مي شود، خود عزاداران را نيز به هدف و حكمت عزاداري نزديك نمي سازد و بود و نبود آن براي دوست و دشمن يك سان مي شود و دشمنان و مخالفان نه تنها نسبت به آن حساسيت و مخالفت نشان نمي دهد بلكه تا بتوانند براي بدنام كردن و از كارايي انداختن آن براين بخش تأكيد و سرمايه گذاري بيشتر انجام خواهند داد.
تمام تأكيد ائمه(ع) و ديگر بزرگان ديني بر برگذاري عزاداري از يك طرف و تمام ابراز و اظهار مخالفت ها و بيان شبهات دشمنان و بيگانگان با آن از طرفي ديگر براي حكمتها و آثار و فوايدي است كه به بعضي از آنها در اين جا اشاره خواهيم كرد :
1ـ اعلام حمايت از مظلوم
يكي از آثار عزاداري، اعلام حمايت و طرفداري از ستمديده و مظلوم است. كسي كه درعزاي مظلومي شركت ميكند و بر مظلوميت او اشك ميريزد، با اين كارش ميخواهد بگويد، من به هدف و خط مشي مظلوم ايمان دارم و راه و كار او را تأييد ميكنم. اينچيزي است كه در همه ي مكتبها و در همه جوامع وجود دارد، يعني، طرف داران هر مكتب براي كسي كهدر جهت حفظ و احياي آن مكتب جان فشاني كرده اند، احترام ميگذارند و كارش راتحسين و تمجيد ميكنند و مراسمي به ياد بود او برقرار ميكنند و اگر بتوانند تنديس او را در مراكزمهم شهرها بر پا ميدارند و گاه و بيگاه در مناسبت هاي مختلف بر قبر و مزار شان تجمع نموده و بر قبور شان گل نثار مي كنند ، تقريباً در همه كشورها معمول است كه مجسمه هايي از سرباز گمنام بسازند و در عين گمنامي و نشناختن خصوصيات شخصيتي و فردي آن ، به خاطر جانفشاني در راه مكتب و كشور ، از او تجليل كنند و بر تداوم راه و مسير آن پاي بفشارند، اين همان تولّي يا دوست داشتن صاحبان مكتب و فداكاران درراه آن است كه در اسلام نيز بر آن تأكيد شده و به عنوان يكي از فروع دين مطرح شده است و عزاداري براي شهيدان كربلا در راستاي همين هدف عقلايي و انجام وظيفه ي ديني و مذهبي صورت مي گيرد. بر اساس اصل تولّي، بين طرف داران يك مكتب پيوند ايماني و عاطفي برقرار مي شود و همه ي پيروان آن مكتب را عضو يك پيكر قرار مي دهد ، بهطوري كه اگر يك نفر از آنان دچار مشكل شود، ديگران نسبت به ايشان واكنش نشان داده و به حمايت از او برميخيزند ، عزاداري و سوگواري براي امام حسين عليه السلام وياران باوفايش نيز ضمن تجليل از شخصيت و گرامي داشت راه و هدف مقدس و الهيش ، اعلام حمايت و پشتيباني از راه و مرام آن حضرت است كه نشان دهنده ي يكي از جهات مثبت عزاداري است.
2ـ اعلام بيزاري از ظالم
عزاداري علاوه بر اينكه داراي بُعد مثبت؛ يعني، اعلام طرفداري و حمايت از مظلوم است، داراي بُعد نفي و طرد؛ يعني، نفي ظالم و بيزاري از كارهايش نيز هست. كسي كهدر عزاي شهيدي شركت ميكند، با اين عملش ميخواهد اعلام كند كه من از ظالم وقاتل شهيد متنفر و بيزارم و هرگز در خط ستمگر و ظالم قدم نمي گذارم و مكتب و اهداف و راه او را قبول ندارم. اين اصل را دين اسلام به نام تبرّي كه يكي ديگر از فروع دين است نهادينه ساخته است تا در كنار اصل تولّي ، جاذبه و دافعه ي يك جامعه ي زنده و پويا را نشان دهد و بفهماند كه جامعه ي ديني مثل جوامع و افراد سست و تنبل و بي اراده نسبت به خوبي و بدي ، خوبان و بدان بي تفاوت نيست ، بلكه اساس دين داري را مهرورزي به هر كارخوب و هر شخص خوب و تنفّر وبيزاري از هر كاربد و هر شخص بد قرار مي دهد و افراد متديّن هيچگاه از كنار هردو بي تفاوت عبور نمي كند بلكه همواره از هركار خوب و هر شخص خوب حمايت مي كند و از هر كار بد و شخص بد ابراز تنفر و انزجار مي نمايد و اين امر حاكي از سرزنده بودن وحيات داشتن جامعه ي ديني و مذهبي است و عزاداري سرور و سالار شهيدان كربلا و ياران با وفايش در همين راستا به خوبي قابل تفسير و توجيه است.
ادامه دارد.